پس از پایان تحصیلات متوسطه‌ برای ادامه دانش اندوزی وارد دانشکده‌ی ادبیات دانشگاه تهران شد و از محضر استادان بزرگواری چون ملک الشعرای بهار،بدیع الزمان فروزانفر، سعید نفیسی،مجتبی مینوی،محمد تقی مدرس رضوی،ابراهیم پورداود و.. کسب علم کرد.در سال 1329 خورشیدی از دانشگاه تهران لیسانس‌ رشته‌ی زبان و ادبیات فارسی را اخذ نمود.در سوم اردیبهشت سال 1337 در دانشگاه تهران از رساله‌ی دکتری خود با عنوان«اوضاع ادبی‌ آذربایجان در عصر ایلخانان»دفاع کرد و در رشته‌ی زبان و ادبیات فارسی‌ دکتری گرفت.استادان راهنما و مشاور ایشان بدیع الزمان فروزانفر،ابراهیم‌ پورداوود و محمد تقی مدرس رضوی بودند.
پایان نامه دکتری استاد بعدها به یکی از برترین منابع بررسی تاریخ و ادبیات عصر ایلخانی بدل گشت و آوازه ای جهانی یافت.
اگر چه استاد دانشمندی کم مانند در عرصه تاریخ میانه ایران بود ،اما شاید برترین ویژگی او ،دانش بی مانند در حافظ شناسی بود.بسیاری اذعان داشتند که او برترین حافظ پژوه ایران معاصر است .
استاد ایراندوستی دانشمند و آزاده بود.الگویی برای ایراندوستی آکنده از آزادگی و خردورزی...
هر چه نوشت و منتشر کرد ،از دریچه دانش ورزی و تعقل بود و به هیچ روی اسیر احساسات کور میهن دوستانه افراطی نشد و ایران و فرهنگ ایرانی را از آن روی بزرگ می دید که می توانست بر درستی این ادعا هزاران دلیل ئو برهان و سند ارایه دهد .
بی دلیل نبود که شخصیت بزرگ و برجسته استاد خار چشم دشمنان ایران بود و بی دانشان یاوه گوی همواره او را همچون مانعی بر سر راه خود در آذربایجان می دیدند و از گوشه نشینی استاد در درون پلید خود خشنود بودند.!
استاد در نهم تیر ماه 1389 درگذشت و فرهنگ ملتی بزرگ چون ایران و مردمی فرهنگمدار چون آذربایجان را سوگوار نمود.
اینک استاد درگذشته و ماییم و بازمانده های فاخر آن دانشی مرد و اخلاق و ایراندوستی و علم پژوهی که بایستی الگوی فرزندان آذربایجان باشد ...
با یادگار هایی چون :1_مکتب حافظ یا مقدمه بر حافظ شناسی

2-مسایل عصر ایلخانان

3-زبان دیرین آذربایجان

4-فردوسی و شاهنامه

5-چراغ نیم‌مرده(مجموعه‌ی اشعار)*و دهها جستار دانشمندانه و صد ها بیت شعر زیبا...
نام و یاد این بزرگمرد ایراندوست و گوهر شب چراغ فرهنگ ایرانی را در دیار آذرابادگان جاودانه باد و راهش پر رهرو که الگوی ما خواهد بود !
الگویی که استاد نظمی تبریزی در سوگش چنین ماده تاریخی را سرود :
آن«مرتضوی»که در فضلیت‌ کم بود نظیرش،از جهان رفت‌ دردا،ز میان نکته‌سنجان‌ _آن فاضل فحل و نکته‌دان رفت‌ در ماتم او چرا ننالیم؟ یک باره ز دست دوستان رفت‌ از بس که ندید روی شادی‌ زین غمکده آستین فشان رفت‌ او داعیه‌یی نداشت،اما _آوازه‌ی او به هر کران رفت‌ روزی که از این فسرده گلشن‌ _آن طایر قدسی آشیان رفت‌ _ نظمی پی سال وی رقم زد: _«استاد عزیزم از میان رفت»1389 ش...
علی عجمی آذرابادگانی ایراندوست-تیر 1391 خورشیدی.
____
استاد دکتر منوچهر مرتضوی از پژوهندگان بزرگ زبان پیشین آذربایجان بود.این جستار از ایشان به یادگار مانده و به شما پیکش می شود.

زبان دیرین مردم آذربایجان
دکتر منوچهر مرتضوی



از مجموع تحقیقاتی که تاکنون در مورد زبان مردم آذربایجان (اعم از زبان دیرین یا زبان کنونی) به عمل آمده است، نتایج زیر گرفته می‌شود:

1- مردم آذربایجان در گذشته به زبانی که یکی از زبانهای ایرانی (یا لهجه‌ای از لهجه‌های زبان ایرانی) بوده، سخن می‌گفته‌اند و ما این را «زبان آذری» می‌نامیم.

2- زبان آذری مثل زبان کنونی آذربایجان و بیش ازآن دارای لهجه‌‌های مختلف و متعدد بوده است.

3- به شهادت جغرافی‌نویسان و دانشمندانی چون «یاقوت» و «مسعودی» و «ابن حوقل» و «مقدسی» و «ابن الندیم» زبان دیرین مردم آذربایجان آذری یا پهلوی یا فارسی بوده است و از نوشته‌های این دانشمندان برمی‌آید که هر معنایی برای «آذری» قائل بشویم در هر صورت جز شعبه‌ای از شعب زبانهای ایرانی نبوده و نوشته‌های «حمد‌الله مستوفی» (در نزهت‌القلوب) نیز، اگر چه یادی از چند قصبه «ترک» یا «ممزوج» می‌کند،‌مؤید این است که زبان عموم مردم آذربایجانپهلوی و ایرانی بوده است.

4- گویندگان آذربایجان مثل شاعران دیگر نقاط ایران به فارسی دری شعر می‌گفته‌اند؛ ولی گاهگاهی تفنن کرده و به زبان محلی و لهجة آذری شهر خود نیز شعر سروده‌اند و این اشعار، که نمونه‌های آن به لهجة آذری تبریز و اردبیل و مراغه (احتمالاً) در دست است، با صرف‌نظر از تحریفاتی که به دست نساخ به عمل آمده و به فارسی دری نزدیکتر شده‌اند، نمونه‌ زبان آذری یا زبان دیرین آذربایجان به شمار می‌روند و به عنوان نمونه اشعار آذری می‌توان از غزل همام تبریزی و یازده دو بیتی از شیخ صفی‌الدین و سه دو بیتی از «اطرافیان شیخ» و یک غزل و سیزده دو بیتی از شمس‌الدین محمد مغربی و یک دو بیتی از ماما عصمت و یازده دو بیتی و سه غزل از کشفی و یک دو بیتی از یعقوب اردبیلی و یک دوبیتی از عبدالقادر مراغی یاد کرد.

5- چنان که اشاره کردیم، زبان دیرین مردم آذربایجان آذری، از شعب زبان ایرانی، بوده و همان طور که زبان مردم تبریز با زبان مردم اردبیل و مراغه از لحاظ طرز تلفظ و بعضی واژه‌های اختصاصی یا اصطلاحی تفاوتهایی دارد، زبان آذری نیز شعب متعدد داشته است و مردم شهرها و دههای آذربایجان به لهجه‌های گوناگون این زبان سخن می‌گفته‌اند و به نظر می‌رسد اختلافی که بین لهجه‌های فرعی زبان کنونی آذربایجان وجود دارد، معلول اختلافی باشد که بین لهجه‌های زبان دیرین مردم نقاط مختلف این سامان وجود داشته.

6- تسلط قوم مغول و حکومت ایلخانان در آذربایجان، برخلاف تصور گروهی که آن قوم را تغییر دهنده زبان ایرانی مردم آذربایجان و مروج زبان ترکی می‌دانند، موجب تغییر زبان آذربایجان نبوده است و منطقاً نیز می‌بایست تسلط قوم مغول که متکلم به زبان مغولی بودند، موجب غلبه زبان دیگر (یعنی ترکی) بشود.چنین به نظر می‌رسد که تأثیر تسلط مغول از لحاظ زبان محدود به ورود مقداری لغات مغولی و اصطلاحات دیوانی، که در کتابهای دوره مغول و بعد از آن دیده می‌شود، بوده است و اگر تسلط مغول کمکی به غلبه و رواج زبان ترکی کرده باشد، جز این نخواهد بود که مسلماً تسلط قوم مغول که از هر حیث به ترکان نزدیکتر از ایرانیان بودند، بر نفوذ ترکان و اهمیت زبان آنان افزود وعوامل ایرانی را که در برابر توسعه تدریجی زبان اقلیت نیرومند ترک در این سرزمین مقاومت می‌کردند، تضعیف کرد و به طور غیر مستقیم زمینه مساعد و مناسبی برای نفوذ و توسعه زبان بیگانه ایجاد کرد.

7- مقارن تشکیل سلسله صفویه، زبان ترکی درآذربایجان جانشین زبان آذری شد و رسمیت زبان ترکی در دربار صفویه و نفوذ و تقرب ترکان در پیشگاه سلطان صفوی وعوامل دیگر موجب شد که زبان ایرانی مردم این سامان جای خود را به زبان بیگانه ترکی بسپارد.

8- اگر «اصطلاحات و عبارات اناث و اعیان و اجلاف تبریز» که در چهارده فصل پایان رساله «مولانا روحی انارجانی» آمده، مربوط به زمان تألیف رساله مذکور و زبان مردم تبریز در پایان سده دهم و آغاز سده یازدهم هجری باشد، معلوم می‌شود که تا زمان «سلطان محمد خدابنده» و «حمزه میرزای صفوی» هنوز کار زبان آذری یکسره نشده بود و اناث و اعیان و اجلاف تبریز به زبان آذری سخن می‌گفتند؛ ولی البته این رساله باید با دقت کامل مورد تحقیق قرار گیرد و از لحاظ «زبان شناسی» و «مقایسه با آثار دیگری از زبان آذری که در دست است» و همچنین «از این لحاظ که آیا در زمان تألیف رساله مردم تبریز به همین زبان سخن می‌گفته‌اند یا اینکه این زبان مربوط به زمانهای گذشته است» بررسی شود.(1)

9- اگر چه زبان آذربایجان عوض شد و درعهد سلاطین صفوی که بانی وحدت سیاسی و مذهبی ایران بودند، آسیبی بزرگ به وحدت زبان ایران وارد آمد، ولی زبان آذربایجان یک‌باره و سراسر از بین نرفت، بلکه مواد لفظی و معنوی زبان دیرین آذربایجان در زبان کنونی باقی است و زمینه ایرانی زبان آذری در زبان کنونی آذربایجان کاملاً جلوه‌گر می‌باشد.

10- در زبان کنونی آذربایجان واژه‌های آذری و فارسی (به طور کلی ایرانی) فراوان است و تقریباً همه نامهای پیشه‌ها و اصطلاحات کشاورزی و دامداری و خانه‌داری و صدی هشتاد اعلام جغرافیایی و اسامی امکنه آذربایجان ایرانی و فارسی می‌باشد و لغات ترکی زبان آذربایجان بیش از سی‌درصد مجموع لغات این زبان را شامل نیست.

11- علاوه بر واژه‌ها و اصطلاحات ایرانی (آذری و فارسی) که در زبان کنونی آذربایجان وجود دارد،بسیاری از تعبیرات و امثال مستعمل در زبان کنونی آذربایجان ترجمه تعبیرات و امثال و ترکیبات فارسی (به طور کلی ایرانی) می‌باشد.

12- چون اکثر مواد لفظی و معنوی زبان کنونی آذربایجان، ایرانی است و در حقیقت زبان کنونی آذربایجان از قالب ترکی و مواد ایرانی (آذری، فارسی، عربی مستعمل در فارسی) و ترکی (که چنان که گفتیم بیش از سی ‌درصد مجموع مواد زبان را شامل نیست) تشکیل یافته است، زبان فعلی آذربایجان با زبان ترکی اصیل اختلافات فراوانی دارد تا جایی که زبان آذربایجان برای ترکان و زبان ترکی برای مردم آذربایجان کاملاً مفهوم نیست، و بهتر است این زبان را زبان «آذری جدید» یا «ترکی آذری» و یا «زبان کنونی آذربایجان» بنامیم نه «زبان ترکی» چنان که به غلط مصطلح است.

13- علاوه بر موادلفظی ومعنوی ایرانی که در زبان کنونی آذربایجان وجود دارد، و یادگار زبان دیرین این سرزمین و نماینده این حقیقت می‌باشد که قالب و استخوان ‌بندی زبان فعلی (قالب و استخوان بندی ترکی) بر زبان اصلی و بومی مردم آذربایجان تحمیل شده است، هنوز گروهی از مردم آذربایجان به زبانهایی که از شعب زبان ایرانی به شمار می‌روند، سخن می‌گویند، (زبان هرزنی و کرینگانی و خلخالی).

در چند سال اخیر تحقیقات مفیدی دربارة زبان آذربایجان (اعم از قدیم و جدید) شده است که نتیجة کلی آن تحقیقات اجمالاً ذکر شد. تحقیقاتی که تاکنون راجع به زبان آذربایجان شده پنج قسم است:

1- تحقیق زبان شناسی دربارة زبان آذری قدیم.

2- تحقیقات کلی دربارة تاریخچه و سوابق زبان قدیم آذربایجان.

3- تحقیقاتی که دربارة آثار باقیمانده آذری قدیم به عمل آمده است.

4- تحقیق دربارة لهجه‌های ایرانی که امروز در آذربایجان وجود دارد.

5- تحقیق دربارة مواد و آثار فارسی و آذری (به طور کلی ایرانی) در زبان کنونی آذربایجان.

مأخذی که برای کسب اطلاعات مفصل از «زبان آذربایجان» می‌توان به آنها رجوع کرد، تا جایی که به نظر نگارنده رسیده و در نوشتن این مختصر از آنها استفاده شده، از این قرار است:

1-مقاله «زبان قدیم آذربایجان» از استاد هنینگ

The Ancient language of Azerbaijan (Paper read before the Phi lological Society on Dec. 4, 1953)در:

Transactions of the Philological Society 1954, P.158-177

2- «زبان کنونی آذربایجان» تألیف دکتر ماهیار نوابی، از ص 28 تا 38 . در این کتاب اختلاف تلفظ و تغییرات حروف و آواها در فارسی و آذربایجانی با یکدیگر سنجیده شده.

3- ر.ک فهرست مآخذی که در پایان مقاله محققانه «زبانها و لهجه‌های ایرانی» از دکتر یارشاطر ذکر شده، مجله دانشکده ادبیات تهران، شماره 1 و2 سال پنجم، ص 43 تا 46

4- «اضافه در زبان آذری کهن»، سخنرانی دکتر رشید عیوضی در ششمین کنگره تحقیقات ایرانی.

5- «دقیقی، زبان دری و لهجه آذری» ، از دکتر جلال متینی،شماره چهارم سال یازدهم مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی (زمستان 1354، به یادگار مجلس بزرگداشت دقیقی طوسی).

6- «زبان کنونی آذربایجان» از مرحوم عباس اقبال، مجلة یادگار، سال 2 شماره 3

ص 9-1

7- «زبان ترکی آذربایجان» تألیف دکتر ماهیار نوابی، مقدمة ص 2 تا 28

8- «آذری یا زبان باستان آذربایگان» تألیف احمد کسروی. در سال 1352 به چاپ رسیده است.

9- «فهلویات ماما عصمت و کشفی به زبان آذری» از ادیب طوسی، شماره سوم سال هشتم نشریه دانشکده ادبیات تبریز، ص 241

10-G. Le Strange, the land of the caliphate Eastern ، ص 159 ـ 2

11- «گویش آذری» پژوهشی از رحیم رضا زاده ملک، انتشارات انجمن فرهنگ ایران باستان ـ 6- مقدمه

12- رساله «زبان آذربایجان و وحدت ملی ایران» از ناصح ناطق، تهران، 1358، از انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار

13- «آذری یا زبان باستان آذربایگان» تألیف کسروی

14- «فهلویات ماماعصمت و کشفی به زبان آذری ـ اصطلاح راژی یا شهری» از ادیب طوسی،شماره سوم سال هشتم نشریه دانشکده ادبیات تبریز.

15- «فهلویات مغربی تبریزی» از ادیب طوسی، شماره دوم سال هفتم نشریه دانشکده ادبیات تبریز

16- نمونه‌ ای از فهلویات زبان آذری در قرن هشتم و نهم» از ادیب طوسی، شماره چهارم سال هفتم نشریه دانشکده ادبیات تبریز

17- «نمونه‌ای از فهلویات قزوین و زنجان و تبریز (اصل و آوا نوشت و معنی غزلی ملمع از همام با توضیحات لغوی) در قرن هفتم» از ادیب طوسی، شماره سوم سال هفتم دانشکده ادبیات تبریز

18- «زبان مردم تبریز در پایان سده دهم و آغاز سده یازدهم هجری» دکتر نوابی، شماره سوم و چهارم سال نهم نشریه دانشکده ادبیات تبریز

19- «رساله روحی انارجانی» سعید نفیسی، «فرهنگ ایران زمین» جلد دوم، دفتر چهارم ، ص 372-329

20- «سندی در باب زبان آذری از مرحوم عباس اقبال، مجلة یادگار سال 2 شماره 3 ص 50-43

21- «یک سند تاریخی از گویش آذری تبریز» از محمد مقدم، ایران کوده شماره 10

22- «گویش آذری» (متن و ترجمه و واژه‌نامه رساله روحی انار جانی ) پژوهشی از رحیم رضا زاده ملک، از انتشارات انجمن فرهنگ ایران باستان ـ 6، مقدمة و متن

23- ایضاً برای رساله مولانا روحی انارجانی رجوع شود به مقاله «زبان قدیم آذربایجان» از استاد هنینگ، ص 157، و ص 176 شماره 5

24- «آثار موجود از زبان آذری» از ادیب طوسی (شامل توضیحات کلی و طبقه‌بندی آثار موجود از میان و فهرست واژه‌های باقیمانده از آن زبان) ، شماره 4 سال نهم نشریه دانشکده ادبیات تبریز

25- مقالة «دو نمونه از زبان مردم تبریز در سده‌های هفتم و هشتم هجری» از دکتر رشید عیوضی، در کتاب «چهره‌ آذرآبادگان در آیینه تاریخ ایران» ، در سال 1353

26- «بیست واژه آذری در حواشی نسخة خطی کتاب البلغه» سخنرانی استاد مجتبی مینوی در ششمین کنگره تحقیقات ایرانی.

27- «آذریگان» (آگاهی‌هایی دربارة گویش آذری)، از دکتر صادق کیا، تهران، 1354

28- «آذری یا زبان باستان آذربایگان» کسروی.

29- «نکته‌ای چند از زبان هرزنی» از منوچهر مرتضوی، شماره سوم دورة ششم نشریه دانشکده ادبیات تبریز

30- «تاتی و هرزنی» تألیف عبدالعلی کارنگ، تبریز، 1331

31- «گویش کرینگان» تألیف یحیی ذکاء 1331

32- «گویش گلین قیه» تألیف یحیی ذکاء ـ فرهنگ ایران زمین ـ 1336 دفتر اول

33- «زبانها و لهجه‌های ایران» توسط دکتر یارشاطر، شماره 1 و 2 سال پنجم مجله دانشکده ادبیات تهران، صفحات 35، 36، 37 و 42

34- «فعل در زبان هرزنی» از منوچهر مرتضوی، شماره زمستان سال 1341 و شماره بهار سال 1342 نشریه دانشکده ادبیات تبریز.

35- «نمونه‌ای چند از لغت آذری» از ادیب طوسی در دو قسمت:

الف ـ اسامی قری و شهرها و امکنه، شماره 4 سال هشتم و شماره‌های 2 و 3 سال نهم نشریه دانشکده ادبیات تبریز

ب ـ کلماتی که در زبان فعلی آذربایجان موجود است، شماره‌های 3 و 4 سال نهم نشریه دانشکده ادبیات تبریز

36- «تعبیرات و اصطلاحات و امثال مشترک فارسی و آذربایجانی» از هوشنگ ارژنگی، نشریه دانشکده ادبیات تبریز: شماره‌های 1 و 2 سال نهم و شماره 1 سال دهم نشریه

37- «تعبیرات و اصطلاحات و امثال مشترک فارسی و آذربایجانی» از رفیعه قنادیان، نشریه دانشکده ادبیات تبریز: شماره تابستان سال 1342 (2)

******

چنان که گذشت زبان کنونی آذربایجان زبانی خاص و ممتاز است که از ترکیب و قالب و استخوان بندی زبان ترکی با مواد لفظی و معنوی و روح زبان دیرین ایرانی آذربایجان به وجود آمده است و به طور کلی از سه جنبه قابل مطالعه است:

1- از لحاظ «فونتیک» یا طرز تلفظ: طرز تلفظ زبان کنونی آذربایجان ممزوجی از طرز تلفظ آذری قدیم و ترکی و فارسی می‌باشد و هر سه زبان در طرز تلفظ زبان کنونی تأثیر «فونتیک» داشته‌اند. تأثیر «فونتیک» زبان فارسی اختصاصی به زبان مردم آذربایجان ندارد و زبان فارسی دری که زبان ادبی و کتابتی سرتاسر ایران (و از جمله آذربایجان چه در ادوار قدیم و چه در دورة رواج زبان فعلی) به شمار می‌رود، چه از لحاظ طرز تلفظ و چه از لحاظ مواد در کلیه لهجه‌هایی که زبانزد مردم نقاط مردم مختلف ایران است، کما بیش تأثیر داشته و این تأثیر در زبان طبقه فاضل و باسواد آذربایجان که با زبان فارسی سرو کار مداوم دارند، بیشتر محسوس است.

2- از لحاظ صرف و نحو یا استخوان بندی زبان: علت اینکه زبان کنونی آذربایجان را، با وجود غلبه مواد ایرانی بر مواد ترکی درآن زبان، ترکی می‌نامند، مربوط به همین قسمت یعنی داشتن صرف و نحو و استخوان بندی زبان ترکی است.
3- از لحاظ مواد تشکیل دهنده لفظی و معنوی زبان: از این لحاظ غلبه با مواد ایرانی (اعم از آذری و فارسی) است.برای مواد لفظی ایرانی که در زبان کنونی آذربایجان وجود دارد باید به منابع و مآخذ مربوط به زبان آذربایجان،که در بالا داده شده، رجوع شود.
از بین عناصر و مواد تشکیل دهنده هر زبانی مواد و عناصر معنوی آن دارای اهمیتی خاص است. هر قومی طرز تعبیر و تشبیه وتمثیل خاصی دارد و همین طرز خاص تعبیر و تشبیه و تمثیل است که از آن به «روح زبان» تعبیر می‌کنیم. روح زبان را به طور کلی می‌توان در طرز «تعبیر و تشبیه و تمثیل» یا در تشبیهات و استعارات عام (منظور تشبیهات و استعاراتی است که جنبة ادبی و ابداعی نداشته زبانزد عموم اهل زبان است) و تعبیرات و اصطلاحات و امثال خلاصه کرد.



علت اینکه فراگرفتن قواعد صرفی و نحوی و لغات و مواد ظاهر یک زبان، کافی برای تکلم فصیح به آن زبان نمی‌باشد، همین موضوع (ناآشنایی متکلم به روح زبان) است، و اگر کسی به روح یک زبان یعنی طرز تعبیر و تشبیه و تمثیل آن زبان آشنا نباشد، تکلم او بدان زبان خالی از تصنع نخواهد بود و گفتار او لطافت و رنگ طبیعی نخواهد داشت. مردم ایران که در نقاط مختلف این سرزمین پهناور زندگی می‌کنند و به لهجه‌های گوناگون زبان ایرانی سخن می‌‌گویند، با صرف نظر از طرز خاص تلفظ و مصطلاحات و تعبیرات مختص به خود دارای طرز تعبیر واحدی هستند و این وحدت طرز تعبیر معلول سه علت است:

نخست اینکه لهجه‌های مختلف ایرانی از آبشخور واحدی سیراب شده‌اند و طبعاً طرز مشترک ایرانی کمابیش در همه آنها جاری می‌‌باشد.

دوم به سبب تأثیر و ورود تعبیرات و اصطلاحات لهجه‌های مختلف در یکدیگر.

سوم از لحاظ تأثیر دامنه‌دار زبان دری (فارسی) در لهجه‌های گوناگون ایرانی و همین تأثیر روز افزون است که روز به روز از تعدد و امتیاز لهجه‌ها می‌کاهد و لهجه‌های مردم ایران را به هم نزدیک می‌کند.

پس زبان مردم نقاط مختلف ایران با وجود اختلافاتی که لازمة طبیعی لهجه های گوناگون است، دارای زمینه و رنگ واحد ایرانی می‌باشد و همین زمینه و رنگ ایرانی است که به وضوح در زبان کنونی آذربایجان نیز جلوه‌گر است و روشنتر از هر دلیلی ریشه و بن و اصل ایرانی زبان آذربایجان را نمایان می‌سازد.

طرز تعبیر مشترک آذری و فارسی یا تعبیرات و اصطلاحات و امثال مشترک فارسی و آذری آیینه‌ای است که از پیوستگی و وحدت زمینه زبان مردم آذربایجان با زبان نقاط دیگر ایران حکایت می‌کند و نماینده این حقیقت است که مردم آذربایجان همان گونه می‌اندیشند و تعبیر می‌کنند و مَثَل می‌آورند که مردم دیگر نقاط ایران.

به عبارت روشنتر مردم آذربایجان مثل مردم تهران و شیراز وخراسان گاهگاهی «سری به خانه هم می‌زنند» و از «پیچیدگی کردن» خوششان نمی‌آید و «دست باز» را کنایه از جود می‌گیرند و «سوگند» را «می‌دهند» و «می‌خورند» و هر گاه سر گله داشته باشند «سر گله را باز می کنند» و کسی را که گرسنه طبع است و آز جبلی و پایان ناپذیر دارد با وصف «گرسنه چشم» توصیف می کنند و بین «غوره فشاری و آبغوره گرفتن» و «گریستن» رابطة تشبیهی قائلند و شعبده بازی را «چشم‌بندی» می‌خوانند و کسی را که بدون داشتن استعداد فطری در صدد تقلید از بالاتر و بهتر از خود است و در نتیجه روش خود را نیز فراموش می‌کند، به «کلاغی که می‌خواهدروش کبک را یاد بگیرد و در نتیجه روش خود را نیز فراموش می‌کند» تشبیه می‌کنند و اگر فارسی زبانان «از گل بالاتر نمی‌گویند» آنان نیز از «گل سنگین تر نمی‌گویند» و اگر آزمندان فارسی زبان «از آب کره می‌گیرند» ، آنان نیز «از آب سیاه سرشیر می گیرند» و «اشتهای ایشان نیز کور می‌شود» و از مردم «دورو» بیزارند و مثل مردم دیگر نقاط ایران «مار را به دست دیگران می‌گیرند» و چون عازم پیدا کردن جایی که قبلاً بدانجا نرفته‌اند و آنجا را نمی‌شناسند باشند ، «سراغ می گیرند» و همچنان که مردم سرتاسر ایران «عرقچین» به سر می‌گذارند و با «عرقچین» عرق خود را خشک می‌کنند، آنان نیز «عرق را می چینند.»

همچنین تصورات و تعبیرات خرافی ایشان (یعنی مردم آذربایجان) نیز با مردم سرزمینهای دیگر ایران یکی است و از صدا کردن آب، آمدن مهمان را استنباط می‌کنند و آب را دلیل روشنایی و شادمانی می‌دانند و از چشم زدن می‌ترسندو از شور چشمی و تنگ چشمی متنفرند و اگر کف دستشان بخارد، به فکر پول می‌افتند و بالاخره مثل مردم سرتاسر ایران آرزومندند که دشمنان «آرزویشان را به گور ببرند»!

نمونه‌هایی از اشعار آذری
شبی شیخ صدر‌الدین را بر کلبه کشفی اردبیلی از بزرگان نمین در قرن هشتم گذر افتاد. کشفی در وصف حال سرود:

شوی خوش از شوان قدر دیرم

که صدر عارفان درصدر دیرم

ج خور تاواج دیمش خوش دایشو

از فروجان هزاران بدر دیرم

برگردان: شبی خوش از شبان قدر دارم /که صدر‌ عارفان در صدر دارم /از تابش خورشید رویش در این شب /هزاران بدر فروزان دارم

***

از هموست:

ج اویانم چو اونان ونده ایمان

ج اویان یان و دیل آگنده ایمان
چو اویانمان به سوی خویش خوانی

چرا در رنج گیتی منده ایمان؟

برگردان: از خدا هستم و بنده خدایم/از خدایم و دلم آکنده از ایمان است /چون خدا مرا به سوی خویش می‌خواند /چرا در رنج گیتی مانده‌ام؟

***

از هموست :

اشته چشمان ج من دل برده‌ای ته

تو از خون دیلم خورده‌ای «ای » ته

مگر خون بوهر آن شیری که ته خورد

که بان خون خورده نر خو کرده‌ای ته

برگردان: با چشمانت زمن دل برده‌ای تو / تو با لب از دلم خون خورده‌ای تو/ مگر خون بود هر شیری که خوردی /که با خون خوردنت خو کرده‌ای تو



***



از هموست غزلی:

به در دریان بور او سرم ما روانی مش که دپا برمرم ما

چون شیرین نیر لوان اندیشه دیرم همیشه یان شیرین پرورم ما

چنین کاین غم چمن یان آویاجه عجب زانم که جین غم یان برم ما

از بدیعی دیر چون او کنم چشم اجم بی‌چشم دیمی چون گرم ما





برگردان:

به دردت جان دهم و نیز سرم را /روان می‌شود تا در پایش بمیرم /چون لبان شیرین تو در اندیشه من است/همیشه جان شیرین می‌پرورم /چنین کاین غم که جانم می‌گدازد / عجب دارم کزین غم جان برم من / من به روی دیگر چگونه چشم بیفکنم / از این روی بی‌چشم چگونه بگریم؟

***

کشفی اردبیلی دربارة موی سپید خویش چنین می‌گوید:

دپس مشکین غزالان وس تک و پو

کاده مشکم گنه کافور هر سو

ره مرگ آمین رت روشن آیه

هرم تاری که اسپی کرده اج مو

برگردان :

از پس مشکین غرالان بس تکاپو کرده / اطراف مشکم را کافور گرفت/ برای راه آمدن مرگ روشن شد / هر تاری که از موی من سپید کرد



***

هر صباحی چه مرغان های وهوئی

زبان به ذکر حق سبحانه گویی

مباش بی‌یاد حق«کشفی» تو صبحان

اگر چه حق‌پرستی آرزویی

برگردان: هر صباحی همچون مرغان های و هویی / زبان به ذکر حق تسبیح گویی/ مباش بی‌یاد حق «کشفی» تو صبحها / اگر چه حق‌پرستی آرزویی بیش نیست.

***

از اوست:

دلم چون وشکهه یا رب که وینم

سیاه و انوشه اسپی نیک و شکو

ولین آلاله این باغم خزان کرد
بشه آلاله وان رنگ و ولان بو

یره آهم برآورد دا عجب نی

که وهر آلوده هیزم پر دهه دو

برگردان: دلم چو بشکفد یا رب که بینم / بنفشه سیاه، سپید شده و جای طراوت را خشکی گرفته / باغ پر گل و لاله من خزان کرد/ و رنگ لالگان و به گلان گرفت / اگر (پیری) آهم رابرآورده عجب نی/ زیرا هیزم برف‌آلوده زیاد دود می‌دهد.

***

از اوست:

یرم اج مان برانی، بان بایجی

ورم یان رنجه دیرن، آن بایجی

به هر ره چون به آیین ویم من

همم کفر و همم ایمان بایجی

برگردان: اگر مرا از خانه‌ برانی، بام هیچ است / و گر جان مرا رنجه داری، آن هیچ است / به هر حال چون به آیین وی هستم / مرا هم کفر و هم ایمان هیچ است

***

یعقوبی اردبیلی به لهجة آذری اردبیلی یعنی زبان مردم اردبیل در سده‌های گذشته سروده:

اشته دستت بلا گلگون کری ته

تا به دستان هزاران خون کری ته

در آیینه نظر کن تا بوینی

که وینم زندگانی چون کری ته

برگردان: دستت را ای بلا گلگون می کنی / تو با دستان هزاران خون می کنی / درآیینه نظر کن تا ببینی / که چگونه زندگانی می‌کنی

***

شیخ صفی‌الدین اردبیلی جد اعلای صفویان و صوفی مشهور قرن هفتم که اصلاً از کردان سنجان (سنجار)موصل بود، به زبان آذری گوید:

صفی‌ام، صافی‌ام، گنجان نمایم

به دل در دژرم، تن بی‌دوایم

کس به هستی نبرده ره به اویان

از به نیستی چو مردان خاک پایم

برگردان: صفی هستم، صافی‌ام، نمایان کنندة گنجها [ی حقیقت] هستم/ به دل دردمند و به تن بی‌دوا هستم / کسی به هستی [و به واسطة خودبینی] ره به خدا نبرده است./ من به نیستی [و از پرتو فنا و فروتنی] خاک پای مردان هستم

***

بانو باغبانی اردبیلی که از ارادتمندان شیخ صفی اردبیلی [و سبزی فروش] بود، روزی در خاطرش افتاد که شیخ یادی از او نمی‌کند. پس این دو بیت را سرود و با مقداری سبزی توسط پسرش به حضور شیخ فرستاد:

/ 5 نظر / 10 بازدید
بچه کرد

خدا ایشان را بیامرزد چه مرد دانشمندی بود

سرباز ایران

هم میهن دلیر آذربایجانی، جستار بسیار زیبایی بود! از شما سپاسگزارم! جاوید ایران زمین، درود بر آذربایجان دلاور پرور که هماره دژ نیرومند ایران زمین بوده است!

بهمن

ناصر جان پس پدرتان در خانه مرتب به شما اینها را گفت. آفرین عجب فرهنگی داری. دیگه بهت چی ها می گفت؟ اما یه چیز را یادش بهت بگه. هر شرط بندی لزوم بر برنده شدن نیست. بعد این تحریم داداش ما با هم کارها داریم. به قول سید در فیلم گوزنها یه کوچه تاریک یه جوان با شرف ایرانی و ناصر. فقط امیدوارم اون موقع انقدر مرد باشی که نگی عاشق ایرانی. مثل یک مرد بگو گور پدر ایران باکو و کباب دونر را عشق است.

هم وطن

این هم خائنی چون کسرویست بی سوادی که فقط بلده فارس ستایی کنه جون فقط مثل طوطی چیزی را که بهش گفتن تکرار میکنه چون فقط سواد ادبیات فارسی داشته است اطمینان داشته باشید که با این حرفا و کارهاتان اذربایجان را بیشتر از ایران دور میکنید بعد انگ پانترکی میزنید اصلا هم نیست که تایید کنی زنده باد ملت ترک اذربایجان توی ایران بزرگ اهای ما ترکیمممممممممممممممممممممممممم

بهمن

آقای هموطن انقدر تند نرو. اول ثابت کن هموطن مایی. یا الهام جون. بعد هم کسروی را خوب اومدی. العان ورژن امروزی اش پورپیرا هست. خدا مرگ بده هر کی چشم دیدن فارس و ترک را نداره. بعد هم مومن از کی تا حالا غیبت کردن و توهین شده کار ترکها. تو ترک ایرانی هستی؟؟؟؟؟ من که شک دارم.